黄色仓库

Below is a Vietnamese translation of our information resource on bipolar disorder. You can also view our other Vietnamese translations.

T? th?ng tin này dành cho b?t k? ai mu?n tìm hi?u thêm v? ch?ng r?i lo?n l??ng c?c (còn ???c g?i là r?i lo?n c?m xúc l??ng c?c). T? th?ng tin này ??c bi?t dành cho nh?ng ng??i ?ang s?ng chung v?i r?i lo?n l??ng c?c, c?ng nh? b?n bè và ng??i th?n c?a h?.

N?i dung bao g?m:

• Các d?u hi?u và tri?u ch?ng c?a r?i lo?n l??ng c?c.
• Nh?ng khó kh?n th??ng g?p.
• M?t s? cách ?ng phó.
• Các ph??ng pháp ?i?u tr? d?a trên b?ng ch?ng khoa h?c.

R?i lo?n l??ng c?c là gì?

Tr??c ??y, r?i lo?n này ???c g?i là “b?nh h?ng - tr?m c?m”. ?úng nh? tên g?i, ng??i m?c s? tr?i qua nh?ng dao ??ng c?m xúc r?t m?nh, kéo dài nhi?u tu?n ho?c nhi?u tháng - v??t xa nh?ng thay ??i t?m tr?ng bình th??ng mà ai c?ng có th? tr?i qua. Các tr?ng thái c?m xúc chính g?m:¹

• Bu?n b? ho?c “chán n?n”: c?m th?y c?c k? bu?n b?, chán n?n và th?m chí tuy?t v?ng.
• H?ng c?m: c?m th?y vui s??ng t?t ??, tràn ??y n?ng l??ng, n?ng ??ng quá m?c. B?n có th? n?y ra nh?ng ? t??ng hoành tráng, sinh ra ?o t??ng v? b?n th?n ho?c n?ng l?c c?a mình.
• H?ng c?m nh?: T?m tr?ng lên cao, nh?ng kh?ng ??n m?c c?c ?oan nh? h?ng c?m th?c s?

H?n h?p: có s? k?t h?p gi?a h?ng c?m và tr?m c?m. Ví d?, v?a c?m th?y r?t chán n?n, nh?ng c?ng v?a th?y b?n ch?n và kích ??ng quá m?c nh? lúc h?ng c?m.

Các tr?ng thái t?m tr?ng này s? ???c m? t? chi ti?t bên d??i.

R?i lo?n l??ng c?c ph? bi?n ??n m?c nào?

C? kho?ng 50 ng??i tr??ng thành thì có 1 ng??i m?c r?i lo?n l??ng c?c vào m?t th?i ?i?m nào ?ó trong ??i. B?nh th??ng kh?i phát t? 15-25 tu?i, và hi?m khi b?t ??u sau 50 tu?i¹

Có các lo?i r?i lo?n l??ng c?c nào?

Các th? c?a r?i lo?n l??ng c?c²:

R?i lo?n l??ng c?c I

• Có ít nh?t m?t giai ?o?n h?ng c?m r? r?t, kéo dài trên m?t tu?n (th??ng l?u h?n).
• Có th? ch? có các giai ?o?n h?ng c?m, nh?ng ?a s? ng??i b?nh c?ng tr?i qua các ??t tr?m c?m n?ng.
• N?u kh?ng ???c ?i?u tr?, m?t giai ?o?n h?ng c?m th??ng kéo dài t? 3 ??n 6 tháng.
• Các ??t tr?m c?m s? kéo dài l?u h?n - t? 6 ??n 12 tháng n?u kh?ng ???c ?i?u tr?.

R?i lo?n l??ng c?c II

• Có nhi?u h?n m?t ??t tr?m c?m n?ng, nh?ng ch? xu?t hi?n các giai ?o?n h?ng c?m nh? (hypomania).

R?i lo?n l??ng c?c chu k? nhanh

• Có t? 4 giai ?o?n c?m xúc tr? lên trong vòng 12 tháng. Kho?ng 1 trong 10 ng??i m?c r?i lo?n l??ng c?c có ki?u dao ??ng này, và có th? g?p ? c? th? I và II.

R?i lo?n khí s?c chu k?

• Có nh?ng dao ??ng khí s?c nh? h?n so v?i r?i lo?n l??ng c?c th?c th?, nh?ng có th? kéo dài h?n. Theo th?i gian, tình tr?ng này có th? phát tri?n thành ch?ng r?i lo?n l??ng c?c th?c th?.

Nguyên nh?n g?y ra r?i lo?n l??ng c?c là gì?

Có nhi?u “y?u t? nguy c?” t??ng ??ng v? gen gi?a r?i lo?n l??ng c?c, tr?m c?m n?ng và t?m th?n ph?n li?t. Ngoài ra còn có các y?u t? nguy c? t? m?i tr??ng, và chúng có th? t??ng tác v?i các y?u t? nguy c? di truy?n ?? làm t?ng ho?c gi?m nguy c? phát tri?n nh?ng r?i lo?n này.

Ch?ng h?n nh?, b?n có th? có y?u t? di truy?n khi?n b?n d? phát tri?n r?i lo?n l??ng c?c h?n. Tuy nhiên, n?u b?n l?n lên ho?c s?ng trong m?i tr??ng ?n ??nh và tích c?c, thì có th? giúp làm gi?m nguy c? m?c b?nh t?m th?n nghiêm tr?ng.

Vi?c có cha ho?c m? m?c b?nh t?m th?n nghiêm tr?ng nh? r?i lo?n l??ng c?c là y?u t? nguy c? m?nh nh?t ?? ???c bi?t ??n ??i v?i vi?c phát tri?n b?nh t?m th?n nghiêm tr?ng. Tr? em có cha ho?c m? m?c b?nh l? t?m th?n n?ng có nguy c? 1 trong 3 tr? s? phát tri?n m?t b?nh t?m th?n n?ng.

Khi xem xét nguyên nh?n g?y r?i lo?n l??ng c?c, ?i?u quan tr?ng c?n nh? là có r?t nhi?u y?u t? khác nhau liên quan, và kh?ng có m?t y?u t? nguy c? ??n l? nào g?y ra r?i lo?n này.³

C?m giác khi b? r?i lo?n l??ng c?c nh? th? nào?

Tr?m c?m

T?t c? chúng ta th?nh tho?ng ??u có th? c?m th?y chán n?n⁴. Nh?ng c?m xúc ?ó có th? giúp ta nh?n ra và ??i di?n v?i các v?n ?? trong cu?c s?ng. Tuy nhiên, trong tr?m c?m n?ng ho?c tr?m c?m l??ng c?c, nh?ng c?m xúc này m?nh li?t h?n nhi?u^{5 6}. Chúng kéo dài h?n và khi?n vi?c gi?i quy?t nh?ng vi?c bình th??ng trong cu?c s?ng tr? nên khó kh?n ho?c kh?ng th? th?c hi?n ???c⁵. N?u r?i vào giai ?o?n tr?m c?m, b?n có th? nh?n th?y m?t s? ho?c t?t c? nh?ng ?i?u sau:

Thay ??i c?m xúc

• c?m giác bu?n b? kh?ng d?t.
• mu?n b?t khóc mà kh?ng có l? do.
• m?t h?ng thú v?i m?i th?.
• kh?ng còn kh? n?ng t?n h??ng m?i th?.
• b?n ch?n và kích ??ng.
• m?t t? tin.
• c?m th?y v? d?ng, b?t l?c, tuy?t v?ng.
• d? cáu g?t h?n bình th??ng.
• ngh? ??n vi?c t? sát.

Khó kh?n trong suy ngh?

• Kh?ng th? suy ngh? tích c?c ho?c hy v?ng.
• Khó ??a ra ngay c? nh?ng quy?t ??nh ??n gi?n.
• Kh?ng th? t?p trung t?t.

Tri?u ch?ng th? ch?t

• Chán ?n và s?t c?n.
• Khó ng?.
• Th?c d?y r?t s?m và kh?ng ng? l?i ???c.
• C?m th?y ki?t s?c.
• B? táo bón.
• M?t h?ng thú tình d?c.

Hành vi

• Khó b?t ??u ho?c hoàn thành c?ng vi?c, k? c? vi?c nhà h?ng ngày.
• Khóc r?t nhi?u – ho?c mu?n khóc nh?ng kh?ng th?.
• Tránh ti?p xúc v?i ng??i khác.

H?ng c?m

B?n c?m th?y c?c k? kh?e kho?n, tràn ??y n?ng l??ng và l?c quan – ??n m?c ?i?u ?ó ?nh h??ng ??n suy ngh? và kh? n?ng phán ?oán. B?n b?t ??u tin vào nh?ng ?i?u k? l? v? b?n th?n, ??a ra các quy?t ??nh sai l?m và th?c hi?n nh?ng hành ??ng ?áng x?u h?, có h?i và ??i khi là nguy hi?m.

C?ng gi?ng nh? tr?m c?m, h?ng c?m có th? khi?n b?n khó ho?c kh?ng th? ??i phó v?i cu?c s?ng h?ng ngày. Nó có th? ?nh h??ng nghiêm tr?ng ??n các m?i quan h? và c?ng vi?c c?a b?n.

Khi m?c ?? h?ng c?m nh? h?n thì ???c g?i là h?ng c?m nh? (hypomania). Tình tr?ng này v?n có th? ?nh h??ng ??n kh? n?ng phán ?oán và cách b?n t??ng tác v?i ng??i khác¹.

Khi b?n ?ang trong giai ?o?n h?ng c?m, b?n có th? nh?n th?y r?ng mình ?ang:

C?m xúc

• R?t vui v? và ph?n khích.
• R?t d? cáu k?nh (th??ng vì ng??i khác kh?ng hi?u các ? t??ng quá l?c quan c?a b?n ho?c kh?ng mu?n tham gia vào nh?ng vi?c b?n mu?n h? làm).
• C?m th?y b?n th?n quan tr?ng h?n bình th??ng.

Suy ngh?

• Tràn ??y ? t??ng m?i và thú v?.
• Chuy?n t? ? t??ng này sang ? t??ng khác r?t nhanh và m?t d?u nh?ng gì mình ?ang ngh? ho?c nói.
• Nghe th?y nh?ng gi?ng nói mà ng??i khác kh?ng nghe th?y.

Th? ch?t

• Tràn ??y n?ng l??ng, n?ng ??ng h?n bình th??ng
• Kh?ng mu?n ho?c kh?ng th? ng?
• Có th? t?ng ham mu?n tình d?c.

Hành vi

• L?p ra nh?ng k? ho?ch l?n lao và phi th?c t?.
• Ho?t ??ng liên t?c, di chuy?n r?t nhanh.
• Hành x? khác v?i b?n th?n th??ng ngày.
• Nói r?t nhanh – ??n m?c ng??i khác khó hi?u b?n ?ang nói gì.
• Quy?t ??nh b?c ??ng, ??i khi d?n ??n h?u qu? nghiêm tr?ng.
• Chi tiêu li?u l?nh.
• Quá th?n m?t ho?c ch? trích ng??i khác kh?ng ki?m ch?.
• ?t dè d?t h?n bình th??ng.

N?u b?n ?ang trong giai ?o?n h?ng c?m l?n ??u tiên, b?n có th? kh?ng nh?n ra r?ng mình ?ang có v?n ?? – m?c dù b?n bè, ng??i th?n ho?c ??ng nghi?p th??ng s? nh?n th?y. B?n có th? c?m th?y khó ch?u khi có ai ?ó ch? ra ?i?u này. B?n b?t ??u m?t liên h? v?i th?c t? h?ng ngày – và v?i c?m xúc c?a ng??i khác.

Tri?u ch?ng lo?n th?n

N?u m?t giai ?o?n h?ng c?m ho?c tr?m c?m tr? nên r?t n?ng, b?n có th? n?y ra các ? t??ng hoang t??ng¹.

• Trong giai ?o?n h?ng c?m - chúng th??ng là nh?ng ni?m tin phóng ??i v? b?n th?n, r?ng b?n ?ang th?c hi?n m?t s? m?nh quan tr?ng ho?c có quy?n n?ng ??c bi?t.
• Trong giai ?o?n tr?m c?m - b?n có th? c?m th?y mình là ng??i duy nh?t có t?i, r?ng b?n t? h?n ng??i khác, ho?c th?m chí tin r?ng kh?ng t?n t?i.

Ngoài nh?ng ni?m tin b?t th??ng này, b?n có th? tr?i nghi?m ?o giác - nghe, ng?i, c?m nh?n ho?c nhìn th?y nh?ng th? mà kh?ng có gì th?c s? ? ?ó.

Gi?a các giai ?o?n

M?t s? ng??i b? r?i lo?n l??ng c?c c?m th?y h? h?i ph?c hoàn toàn gi?a các giai ?o?n c?m xúc - nh?ng s? khác thì kh?ng. B?n có th? v?n c?m th?y tr?m c?m ho?c g?p khó kh?n trong suy ngh?, ngay c? khi ng??i khác cho r?ng b?n ?? ?n.

M?t giai ?o?n r?i lo?n l??ng c?c có th? khi?n b?n ph?i ng?ng lái xe m?t th?i gian - b?n c?n ph?i th?ng báo cho C? quan C?p phép Lái xe và ??ng k? Ph??ng ti?n (DVLA) n?u b?n m?c r?i lo?n l??ng c?c. Trang web DVLA có th?ng tin c? th? v? v?n ?? này.

Tìm ki?m s? h? tr? ??i v?i r?i lo?n l??ng c?c

B?n s? g?p ai?

??u tiên, b?n có th? g?p bác s? gia ?ình, ??c bi?t khi b?n ?ang trong giai ?o?n tr?m c?m. Tuy nhiên, n?u bác s? ?a khoa ch?n ?oán b?n m?c r?i lo?n l??ng c?c, h? s? ph?i chuy?n b?n ??n bác s? chuyên khoa t?m th?n. Theo h??ng d?n c?a NICE, thu?c ?n ??nh khí s?c s? do bác s? chuyên khoa c?p⁷, dù sau ?ó vi?c ch?m sóc có th? ???c ti?p qu?n b?i bác s? ?a khoa.

Khi g?p bác s? t?m th?n, b?n c?ng s? g?p các thành viên khác trong nhóm s?c kh?e t?m th?n c?ng ??ng (CMHT). H? có th? h? tr? v? m?t c?m xúc, cung c?p th?ng tin, li?u pháp t?m l?, và giúp ?? trong các v?n ?? th?c t? trong cu?c s?ng.

Khi vi?c dùng thu?c ?? ?n ??nh và có hi?u qu?, bác s? gia ?ình có th? ti?p qu?n ph?n l?n vi?c theo d?i và ?i?u tr?, m?c dù b?n v?n nên duy trì liên l?c th??ng xuyên v?i bác s? t?m th?n và nhóm CMHT.

Thu?c ?i?u tr? r?i lo?n l??ng c?c

M?t s? lo?i thu?c có th? giúp ki?m soát các dao ??ng khí s?c, giúp ng?n chúng tr? thành nh?ng ??t h?ng c?m ho?c tr?m c?m toàn phát. Các lo?i thu?c s? ???c ?? c?p ? ph?n k? ti?p, và vi?c dùng thu?c v?n th??ng là c?n thi?t ??:

• gi? khí s?c ?n ??nh (phòng ng?a tái phát)
• ?i?u tr? các giai ?o?n h?ng c?m ho?c tr?m c?m.

Thu?c ?n ??nh khí s?c

Có nhi?u lo?i thu?c ?n ??nh khí s?c, m?t s? c?ng ???c s? d?ng ?? ?i?u tr? ??ng kinh ho?c t?m th?n ph?n li?t⁸. Bác s? t?m th?n c?a b?n có th? c?n k?t h?p h?n m?t lo?i thu?c ?? ki?m soát hi?u qu? các dao ??ng khí s?c⁹.

Lithium

Lithium ?? ???c s? d?ng nh? m?t thu?c ?n ??nh khí s?c trong nhi?u th?p k? – dù c? ch? ho?t ??ng c?a nó v?n ch?a ???c hi?u r?. ??y v?n là l?a ch?n ??u tiên cho ?i?u tr? dài h?n r?i lo?n l??ng c?c và có th? ???c dùng cho c? giai ?o?n h?ng c?m và tr?m c?m.

Vi?c ?i?u tr? b?ng lithium ph?i do bác s? t?m th?n kê ??n. Khó kh?n ch? y?u là ph?i duy trì n?ng ?? lithium trong máu ? m?c phù h?p – n?u quá th?p thì thu?c kh?ng có tác d?ng; n?u quá cao thì có th? g?y h?i. Do ?ó, b?n s? c?n xét nghi?m máu th??ng xuyên trong vài tu?n ??u ?? b?o ??m li?u dùng phù h?p.^{1 10}. Khi li?u ?? ?n ??nh, bác s? gia ?ình có th? kê ??n lithium và s?p x?p các xét nghi?m ??nh k? l?u dài.

N?ng ?? lithium trong máu r?t nh?y c?m v?i l??ng n??c trong c? th?. N?u b?n b? m?t n??c, n?ng ?? lithium trong máu s? t?ng và có th? g?y tác d?ng ph? ho?c nhi?m ??c¹. Vì v?y, ?i?u quan tr?ng là:

• u?ng nhi?u n??c - ??c bi?t là khi tr?i nóng ho?c khi b?n ho?t ??ng nhi?u
• th?n tr?ng v?i trà và cà phê, vì chúng làm t?ng l??ng n??c th?i qua n??c ti?u.

Lithium có th? m?t kho?ng ba tháng ho?c l?u h?n m?i phát huy tác d?ng hi?u qu?. B?n nên ti?p t?c dùng thu?c ??u ??n, ngay c? khi các dao ??ng khí s?c v?n còn trong th?i gian ??u.

Tác d?ng ph?

Các tác d?ng ph? có th? xu?t hi?n trong vài tu?n ??u sau khi b?t ??u dùng lithium. Chúng có th? g?y khó ch?u nh?ng th??ng gi?m d?n và bi?n m?t theo th?i gian.

Tác d?ng ph? th??ng g?p:

• c?m th?y khát n??c.
• ?i ti?u nhi?u h?n (và th??ng xuyên h?n) bình th??ng.
• t?ng c?n.

Tác d?ng ph? ít g?p h?n:

• nhìn m?.
• y?u c? nh?.
• th?nh tho?ng b? tiêu ch?y.
• run nh? ? tay.
• c?m giác h?i mu?n b?nh.

Các tri?u ch?ng này th??ng gi?m ?i khi gi?m li?u lithium.

Nh?ng d?u hi?u sau ??y cho th?y n?ng ?? lithium quá cao. H?y liên h? ngay v?i bác s? n?u b?n:

• r?t khát n??c.
• tiêu ch?y ho?c n?n m?a nghiêm tr?ng.
• run r? r?t ? tay ho?c ch?n.
• co gi?t c?.
• nh?m l?n ho?c lú l?n.

Xét nghi?m máu và n??c ti?u

Ban ??u, b?n s? c?n xét nghi?m máu m?i vài tu?n ?? ki?m tra n?ng ?? lithium trong máu. Vi?c xét nghi?m này c?n ???c duy trì su?t th?i gian ?i?u tr? b?ng lithium, nh?ng s? ít th??ng xuyên h?n sau vài tháng ??u.

Dùng lithium l?u dài có th? ?nh h??ng ??n ch?c n?ng th?n ho?c tuy?n giáp. Do ?ó, b?n s? c?n xét nghi?m máu và n??c ti?u m?i vài tháng ?? b?o ??m các c? quan này v?n ho?t ??ng bình th??ng. N?u phát hi?n b?t th??ng, b?n có th? c?n ng?ng lithium và th?o lu?n v?i bác s? v? ph??ng án thay th?.

Ch?m sóc b?n th?n⁵

• ?n ch? ?? dinh d??ng c?n b?ng.
• U?ng n??c th??ng xuyên (kh?ng có ???ng), giúp c?n b?ng n??c và ?i?n gi?i trong c? th?. Tránh các lo?i n??c ng?t có gas ho?c nhi?u ???ng.
• ?n u?ng ??u ??n ?? duy trì s? c?n b?ng ch?t l?ng trong c? th?.
• H?n ch? caffeine (trong trà, cà phê, n??c ng?t có gas), vì nó có th? khi?n b?n ti?u nhi?u và làm thay ??i n?ng ?? lithium trong máu.

Các thu?c ?n ??nh khí s?c khác

Ngoài lithium, còn có các lo?i thu?c khác có th? giúp ?n ??nh khí s?c. Cách s? d?ng s? tùy thu?c vào vi?c ?i?u tr? giai ?o?n h?ng c?m, tr?m c?m, ho?c phòng ng?a tái phát, c?ng nh? ng??i b?nh có ?ang dùng thu?c ch?ng tr?m c?m hay kh?ng.

• Thu?c ch?ng ??ng kinh/co gi?t:
• Sodium valproate, m?t lo?i thu?c ch?ng co gi?t, có th? hi?u qu? t??ng t? lithium, nh?ng hi?n ch?a có ?? b?ng ch?ng ch?c ch?n. Tuy nhiên, thu?c này kh?ng ???c dùng cho ph? n? có th? mang thai, vì có th? g?y h?i cho thai nhi n?u dùng trong thai k?.
• Carbamazepine và lamotrigine c?ng có hi?u qu? ??i v?i m?t s? ng??i.
• Thu?c ch?ng lo?n th?n: Haloperidol, olanzapine, quetiapine và risperidone.

Khi nào nên b?t ??u dùng thu?c ?n ??nh khí s?c

Sau m?t giai ?o?n r?i lo?n khí s?c ??u tiên, th??ng khó d? ?oán li?u b?n có tái phát hay kh?ng. M?t s? ng??i ch?a mu?n dùng thu?c ?n ??nh khí s?c ? giai ?o?n này, nh?ng c?n l?u ? r?ng các ??t h?ng c?m có th? r?t nghiêm tr?ng và g?y xáo tr?n cu?c s?ng.

N?u b?n ?? có giai ?o?n th? hai, nguy c? có các ??t tái phát ti?p theo là r?t cao. Do ?ó, ? th?i ?i?m này, vi?c dùng thu?c ?n ??nh khí s?c ???c khuy?n khích s? d?ng nhi?u h?n.

Th?i gian nên dùng thu?c ?n ??nh khí s?c là bao l?u?

T?i thi?u:

• Hai n?m sau m?t giai ?o?n r?i lo?n l??ng c?c.
• Ho?c 5 n?m n?u b?n có:
• nhi?u l?n tái phát tr??c ?ó
• giai ?o?n có tri?u ch?ng lo?n th?n
• l?m d?ng r??u ho?c ch?t kích thích
• c?ng th?ng kéo dài trong c?ng vi?c ho?c gia ?ình.

N?u b?n quy?t ??nh ng?ng thu?c, h?y th?o lu?n tr??c v?i bác s?. Th?ng th??ng, b?n nên ti?p t?c g?p bác s? t?m th?n ít nh?t 2 n?m sau khi ng?ng thu?c ?? ???c theo d?i các d?u hi?u tái phát.

N?u b?n v?n còn các giai ?o?n khí s?c g?y khó ch?u, có th? c?n ti?p t?c ?i?u tr? l?u dài h?n.

Thu?c nào là t?t nh?t cho t?i?

B?n c?n th?o lu?n v?n ?? này v?i bác s?, nh?ng có m?t s? nguyên t?c chung nh? sau:

• Lithium th??ng là l?a ch?n ??u tiên; sodium valproate là l?a ch?n th? hai, m?c dù c?ng có th? ???c kê k?t h?p v?i lithium. Có th? s? d?ng olanzapine n?u lithium và sodium valproate kh?ng mang l?i hi?u qu?.
• Quetiapine c?ng có th? ???c s? d?ng, ??c bi?t v?i nh?ng ng??i v?n còn tr?m c?m gi?a các giai ?o?n h?ng c?m⁸.
• Lamotrigine có th? ???c khuyên dùng cho r?i lo?n l??ng c?c II ho?c tr?m c?m trong l??ng c?c, nh?ng kh?ng dùng cho h?ng c?m.
• ??i khi s? c?n k?t h?p nh?ng lo?i thu?c này.

Vi?c l?a ch?n thu?c ph? thu?c r?t nhi?u vào kh? n?ng ?áp ?ng và dung n?p c?a t?ng ng??i. Thu?c phù h?p v?i ng??i này có th? kh?ng phù h?p v?i ng??i khác.

?i?u gì có th? x?y ra n?u kh?ng dùng thu?c?

Lithium giúp gi?m nguy c? tái phát t? 30–40%⁸, nh?ng càng có nhi?u giai ?o?n h?ng c?m, b?n càng d? có thêm m?t giai ?o?n n?a.

Khi b?n l?n tu?i h?n, nguy c? tái phát các giai ?o?n này v?n g?n nh? kh?ng thay ??i. Ngay c? khi b?n ?? ?n ??nh trong m?t th?i gian dài, b?n v?n có nguy c? b? thêm m?t ??t r?i lo?n n?a.

Thai k? và ?i?u tr? r?i lo?n l??ng c?c

B?n nên trao ??i v? k? ho?ch mang thai v?i bác s? t?m th?n c?a mình. C? hai có th? cùng lên k? ho?ch ki?m soát t?m tr?ng trong su?t thai k? và vài tháng ??u sau khi sinh. Lithium và sodium valproate kh?ng nên ???c kê ??n n?u b?n ?ang mang thai ho?c d? ??nh có thai.

N?u b?n mang thai trong khi ?ang dùng lithium, t?t nh?t là trao ??i v?i bác s? t?m th?n xem có c?n ng?ng s? d?ng thu?c kh?ng. M?c dù lithium an toàn h?n các thu?c ?n ??nh khí s?c khác trong thai k?, nh?ng v?n ti?m ?n nguy c? g?y d? t?t tim ? thai nhi. C?n c?n nh?c gi?a nguy c? này v?i nguy c? b?n có th? b? tr?m c?m ho?c h?ng c?m tr? l?i.

Nguy c? cao nh?t x?y ra trong ba tháng ??u thai k?. Lithium ???c xem là an toàn h?n sau tu?n th? 26 c?a thai k?, tuy nhiên b?n kh?ng nên cho con bú n?u ?ang dùng lithium, vì thu?c có th? g?y ??c cho tr? s? sinh¹².

Lúc này, b?n có th? c?n nh?c b?t ??u ?i?u tr? t?m l? (nh? ?? nêu ? ph?n trên).

Trong thai k?, t?t c? nh?ng ng??i tham gia vi?c ch?m sóc - bác s? s?n khoa, h? sinh, nh?n viên y t? c?ng ??ng, bác s? gia ?ình, bác s? t?m th?n và ?i?u d??ng t?m th?n c?ng ??ng - ??u c?n liên l?c ch?t ch? v?i nhau.

Các li?u pháp t?m l? cho r?i lo?n l??ng c?c

Trong các giai ?o?n tr?m c?m, ho?c gi?a nh?ng giai ?o?n h?ng c?m và tr?m c?m, các li?u pháp t?m l? có th? giúp ích^{1 5 11}. Bao g?m:

• giáo d?c t?m l? - tìm hi?u thêm v? r?i lo?n l??ng c?c
• theo d?i t?m tr?ng - h?c cách nh?n bi?t khi t?m tr?ng b?t ??u dao ??ng.
• giúp phát tri?n các k? n?ng ??i phó chung
• li?u pháp nh?n th?c hành vi (CBT) ???c áp d?ng trong ?i?u tr? tr?m c?m và giai ?o?n ?n ??nh (th??ng 16–20 bu?i, m?i bu?i kho?ng 1 gi?, kéo dài 3-4 tháng)
• li?u pháp t??ng tác cá nh?n (IPT)
• li?u pháp c?p ??i
• các bu?i h?p gia ?ình.

?i?u tr? giai ?o?n h?ng c?m ho?c tr?m c?m

Giai ?o?n tr?m c?m

• N?u tr?m c?m m?c ?? trung bình tr? lên, bác s? có th? ?? ngh? s? d?ng:
• fluoxetine (m?t thu?c ch?ng tr?m c?m nhóm SSRI) k?t h?p v?i olanzapine (thu?c ch?ng lo?n th?n có tác d?ng ?n ??nh khí s?c)
• quetiapine
• ho?c các l?a ch?n khác n?u hai cách trên kh?ng hi?u qu?.
• N?u b?n ?? dùng lithium ho?c sodium valproate, vi?c b? sung quetiapine có th? giúp c?i thi?n hi?u qu? ?i?u tr?.
• N?u b?n v?a tr?i qua giai ?o?n h?ng c?m ho?c có r?i lo?n chu k? nhanh, thu?c ch?ng tr?m c?m có th? ??y b?n vào tr?ng thái h?ng c?m. Khi ?ó, t?ng li?u thu?c ?n ??nh khí s?c có th? an toàn h?n là thêm thu?c ch?ng tr?m c?m.
• Thu?c ch?ng tr?m c?m th??ng m?t t? 2-6 tu?n ?? c?i thi?n t?m tr?ng, nh?ng gi?c ng? và v? giác th??ng c?i thi?n s?m h?n. Thu?c nên ???c dùng thêm 4 tu?n sau khi tr?m c?m thuyên gi?m. Sau ?ó, b?n và bác s? s? th?o lu?n xem nên ti?p t?c thu?c hay chuy?n sang tr? li?u t?m l?. N?u ng?ng thu?c ch?ng tr?m c?m, c?n gi?m li?u d?n d?n, kh?ng d?ng ??t ng?t.
• N?u b?n b? nhi?u ??t tr?m c?m, nh?ng ch?a t?ng b? h?ng c?m do thu?c ch?ng tr?m c?m, b?n có th? duy trì song song thu?c ?n ??nh khí s?c và thu?c ch?ng tr?m c?m ?? phòng tái phát.
• N?u b?n ?? t?ng có giai ?o?n h?ng c?m, kh?ng nên dùng thu?c ch?ng tr?m c?m l?u dài.

Giai ?o?n h?ng c?m ho?c h?n h?p

T?t c? các thu?c ch?ng tr?m c?m c?n ng?ng l?i. Haloperidol, olanzapine, quetiapine ho?c risperidone có th? ???c s? d?ng ?? ?i?u tr? h?ng c?m. N?u các thu?c này ch?a hi?u qu?, có th? thêm lithium.

Sau khi b?t ??u ?i?u tr?, tri?u ch?ng th??ng c?i thi?n trong vài ngày, nh?ng c?n vài tu?n ?? h?i ph?c hoàn toàn. H?i ? ki?n bác s? n?u b?n mu?n lái xe trong khi ?ang dùng thu?c lo?i này.

H? tr? khác

N?u b?n g?p khó kh?n tài chính do tiêu xài quá m?c trong giai ?o?n h?ng c?m, ??i ng? ch?m sóc t?m th?n có th? h? tr? ?àm phán v?i ng?n hàng ho?c ch? n?. Trong tr??ng h?p này, b?n nên c?n nh?c ?y quy?n h?p pháp (power of attorney) cho ng??i th?n ho?c ng??i ch?m sóc ?áng tin c?y.

Qu?n l? dao ??ng t?m tr?ng

T? theo d?i

H?c cách nh?n bi?t d?u hi?u t?m tr?ng m?t ki?m soát ?? tìm ki?m s? giúp ?? s?m, ?i?u này giúp tránh ???c các giai ?o?n n?ng và nh?p vi?n. Ghi nh?t k? t?m tr?ng giúp b?n nh?n ra nh?ng y?u t? t?t ho?c x?u ?nh h??ng ??n mình.

Ki?n th?c

Tìm hi?u th?t nhi?u v? b?nh c?a b?n và các ngu?n h? tr? s?n có. ? cu?i t? h??ng d?n s? có thêm th?ng tin. H?y xem bên d??i ?? bi?t th?ng tin v? các nhóm h? tr? và t? ch?c ch?m sóc.

C?ng th?ng

C? g?ng tránh các tình hu?ng c?ng th?ng, vì chúng có th? kích ho?t h?ng c?m ho?c tr?m c?m. Kh?ng th? tránh hoàn toàn c?ng th?ng, nên h?c cách qu?n l? stress là ?i?u quan tr?ng. B?n có th? luy?n t?p th? gi?n b?ng CD, DVD, tham gia l?p th? gi?n, ho?c tìm l?i khuyên t? nhà t?m l? l?m sàng.

Các m?i quan h?

Tr?m c?m ho?c h?ng c?m có th? g?y c?ng th?ng cho gia ?ình và b?n bè - b?n có th? c?n x?y d?ng l?i các m?i quan h? sau m?i giai ?o?n b?nh.

H?y c? g?ng có ít nh?t m?t ng??i ?áng tin c?y ?? t?m s?. Khi ?? kh?e, h?y gi?i thích b?nh c?a b?n cho nh?ng ng??i th?n, ?? h? hi?u và bi?t cách giúp b?n khi c?n.

Ho?t ??ng

H?y c? g?ng c?n b?ng c?ng vi?c, gi?i trí và th?i gian cho gia ?ình, b?n bè. N?u quá b?n r?n, b?n có th? b? kích ho?t c?n h?ng c?m.

H?y ??m b?o r?ng b?n có ?? th?i gian ?? th? gi?n và ngh? ng?i. N?u ?ang th?t nghi?p, b?n có th? h?c m?t khóa h?c ho?c làm tình nguy?n kh?ng liên quan ??n b?nh t?m th?n.

T?p th? d?c

T?p th? d?c v?a ph?i trong kho?ng 20 phút, ba l?n m?t tu?n giúp c?i thi?n t?m tr?ng.

Ni?m vui

H?y th??ng xuyên làm nh?ng vi?c b?n yêu thích và mang l?i ? ngh?a cho cu?c s?ng.

Ti?p t?c dùng thu?c

B?n có th? mu?n ng?ng thu?c s?m tr??c khi bác s? ??ng ?, nh?ng ?i?u ?ó có th? khi?n b?nh tái phát. H?y th?o lu?n v?i bác s? và gia ?ình khi b?n ?ang kh?e m?nh tr??c khi thay ??i ?i?u tr?.

Tham gia vào vi?c ?i?u tr? c?a chính b?n

N?u b?n t?ng nh?p vi?n vì r?i lo?n l??ng c?c, b?n có th? cùng bác s? và gia ?ình so?n:

• “tuyên b? tr??c”, nêu r? cách b?n mu?n ???c ?i?u tr? n?u tái phát, bao g?m m?i th?ng tin quan tr?ng liên quan ??n s?c kh?e ho?c ch?m sóc
• “quy?t ??nh tr??c” n?u b?n kh?ng mu?n s? d?ng m?t s? ph??ng pháp ?i?u tr? nh?t ??nh.

Bác s? gia ?ình (GP) có th? làm gì? (Ch? áp d?ng ? Anh và x? Wales)

N?u b?n ?ang dùng Lithium ho?c b?t k? thu?c ?i?u tr? r?i lo?n l??ng c?c nào khác, bác s? gia ?ình s? th?c hi?n ki?m tra s?c kh?e t?ng quát hàng n?m¹, bao g?m:

• Huy?t áp.
• C?n n?ng và Ch? s? kh?i c? th? (BMI).
• Thói quen hút thu?c và s? d?ng r??u.
• ???ng huy?t.
• M? máu (lipid) - áp d?ng cho t?t c? b?nh nh?n trên 40 tu?i.
• N?u ?ang dùng Lithium, b?n c?n:
• ki?m tra n?ng ?? Lithium m?i 3-6 tháng.
• Xét nghi?m tuy?n giáp và ch?c n?ng th?n m?i 6 tháng. N?u có v?n ??, bác s? s? yêu c?u xét nghi?m th??ng xuyên h?n.

Th?ng tin dành cho gia ?ình và b?n bè

Các giai ?o?n h?ng c?m ho?c tr?m c?m có th? g?y c?ng th?ng và m?t m?i cho nh?ng ng??i th?n và b?n bè c?a ng??i b?nh.

?ng phó v?i giai ?o?n r?i lo?n khí s?c

Tr?m c?m

S? r?t khó ?? bi?t nên nói gì v?i m?t ng??i ?ang r?i vào tr?m c?m n?ng. H? nhìn nh?n m?i vi?c m?t cách tiêu c?c và có th? khó di?n ??t mong mu?n c?a mình ??i v?i ng??i xung quanh. H? thu mình và d? cáu g?t, nh?ng ??ng th?i v?n r?t c?n s? quan t?m và h? tr? c?a b?n. H? có th? lo l?ng nh?ng l?i kh?ng s?n sàng ho?c kh?ng th? ti?p nh?n l?i khuyên. H?y c? g?ng kiên nh?n và th?u hi?u nh?t có th? v?i h?.

H?ng c?m

Khi b?t ??u giai ?o?n h?ng c?m, ng??i b?nh có th? tr? nên vui v?, tràn ??y n?ng l??ng và c?i m? - nh? tr? thành “t?m ?i?m” c?a m?i bu?i g?p g? ho?c tranh lu?n. Tuy nhiên, nh?ng tình hu?ng cao trào nh? v?y s? khi?n t?m tr?ng c?a h? b? ??y lên cao h?n. Vì v?y, h?y c? h??ng h? tránh xa nh?ng hoàn c?nh nh? th?, ??ng th?i thuy?t ph?c h? tìm ki?m s? giúp ?? y t? ho?c cung c?p th?ng tin cho h? v? c?n b?nh c?ng nh? cách t? h? tr? b?n th?n.

S? giúp ?? thi?t th?c là r?t quan tr?ng và ?áng qu?. H?y ??m b?o r?ng ng??i th?n ho?c b?n bè c?a b?n v?n có th? t? ch?m sóc b?n th?n ??y ?? - và kh?ng quên các c?ng vi?c th?c t? h?ng ngày nh? thanh toán hóa ??n.

Giúp ng??i th?n duy trì s?c kh?e t?m th?n

Gi?a các giai ?o?n r?i lo?n c?m xúc, h?y tìm hi?u thêm v? r?i lo?n l??ng c?c. B?n nên ?i cùng ng??i th?n ??n các bu?i h?n v?i bác s? gia ?ình ho?c bác s? t?m th?n n?u có th?.

Các d?ch v? t?m th?n ??a ph??ng có th? cung c?p h? tr? cho gia ?ình, các bu?i h?p gia ?ình, và tài li?u th?ng tin v? r?i lo?n l??ng c?c.

Ch?m sóc chính b?n th?n b?n

H?y cho b?n th?n mình kh?ng gian và th?i gian riêng t? ?? n?p l?i n?ng l??ng. H?y tìm ki?m s? h? tr? t? nh?ng ng??i b?n tin t??ng. N?u ng??i th?n ho?c b?n bè ph?i nh?p vi?n, h?y chia s? vi?c th?m nom v?i ng??i khác, b?n s? ch?m sóc h? t?t h?n n?u b?n th?n kh?ng quá ki?t s?c.

?ng phó trong tr??ng h?p kh?n c?p

• Trong giai ?o?n h?ng c?m n?ng, ng??i b?nh có th? tr? nên thù ??ch, nghi ng? và bùng n? b?ng l?i nói ho?c hành vi.
• Trong giai ?o?n tr?m c?m n?ng, h? có th? ngh? ??n vi?c t? sát.

N?u b?n th?y ai ?ó:

• th?c s? b? bê b?n th?n, kh?ng ?n ho?c kh?ng u?ng
• th?c hi?n hành vi nguy hi?m cho b?n th?n ho?c ng??i khác
• nói v? vi?c làm h?i ho?c gi?t b?n th?n

H?y tìm ki?m s? h? tr? y t? ngay l?p t?c. Có th? g?i ??n ???ng d?y kh?n c?p c?a c? s? y t? t?m th?n ho?c ??i c?p c?u kh?n c?p. Khoa C?p c?u (A&E) c?a b?nh vi?n lu?n có bác s? t?m th?n túc tr?c 24/24 gi?.

H?y lu?n l?u s? ?i?n tho?i c?a m?t chuyên gia ?áng tin c?y ?? liên h? khi c?n thi?t. Trong m?t s? tr??ng h?p, ng??i b?nh có th? c?n nh?p vi?n ng?n h?n ?? ??m b?o an toàn.

Ch?m sóc con cái khi b?n m?c r?i lo?n l??ng c?c

Khi b?n r?i vào giai ?o?n h?ng c?m ho?c tr?m c?m, b?n có th? kh?ng th? ch?m sóc con cái chu ?áo trong m?t th?i gian. Khi ?ó, ng??i b?n ??i ho?c thành viên khác trong gia ?ình s? c?n thay b?n ??m nh?n vi?c ch?m sóc. B?n nên lên k? ho?ch tr??c cho tình hu?ng này khi s?c kh?e ?ang ?n ??nh.

Con tr? có th? lo l?ng và b?i r?i khi cha/m? mình b? b?nh. N?u ch?a bi?t di?n ??t c?m xúc b?ng l?i, tr? nh? có th? tr? nên ?éo bám ho?c c? x? b??ng b?nh h?n, còn tr? l?n s? bi?u hi?n s? lo l?ng theo nh?ng cách khác.

Tr? em s? c?m th?y ???c an t?m n?u nh?ng ng??i l?n xung quanh chúng bi?t l?ng nghe, th?u hi?u, và ph?n ?ng v?i s? b??ng b?nh ho?c th?c m?c c?a tr? m?t cách bình t?nh, nh?t quán và ??y c?m th?ng, h? tr?. M?t ng??i l?n có th? giúp tr? hi?u vì sao cha ho?c m? c?a chúng ?ang c? x? khác ?i. Các c?u h?i c?a tr? c?n ???c tr? l?i m?t cách bình t?nh, khách quan và b?ng ng?n ng? mà tr? có th? hi?u ???c. Tr? s? c?m th?y an toàn h?n n?u duy trì ???c các thói quen h?ng ngày.

Gi?i thích v? r?i lo?n l??ng c?c cho tr? hi?u

Tr? l?n ??i khi lo s? r?ng mình là nguyên nh?n khi?n cha/m? b? b?nh. C?n tr?n an r?ng các em kh?ng có l?i, ??ng th?i dành th?i gian và s? h? tr? riêng cho các em. Khi m?t tr? l?n ph?i ch?m sóc cha/m? b? b?nh, các em r?t c?n ???c c?m th?ng và ???c nh?n h? tr? th?c t? t? m?i ng??i.

Các nhóm h? tr? và t? ch?c ch?m sóc

Bipolar UK
cung c?p h? tr?, t? v?n và th?ng tin cho ng??i m?c r?i lo?n l??ng c?c, c?ng nh? b?n bè và ng??i ch?m sóc c?a h?.
???ng d?y h? tr? ??ng ??ng: 07591375544 (máy tr? l?i t? ??ng, s? g?i l?i sau)

Bipolar Fellowship Scotland
cung c?p th?ng tin, h? tr? và t? v?n cho nh?ng ng??i b? ?nh h??ng b?i r?i lo?n l??ng c?c và nh?ng ng??i ch?m sóc h?. T? ch?c này thúc ??y ho?t ??ng t? h? tr? trên toàn Scotland, ??ng th?i tuyên truy?n, giáo d?c c?ng ??ng v? c?n b?nh này và các ho?t ??ng c?a t? ch?c.
S? ?iê?n thoa?i: 0141 560 2050

Side by Side - C?ng ??ng tr?c tuy?n c?a MIND
là m?t c?ng ??ng tr?c tuy?n h? tr? tinh th?n, n?i b?n có th? tho?i mái chia s? v? s?c kh?e t?m th?n và k?t n?i v?i nh?ng ng??i có tr?i nghi?m t??ng t?, hi?u ???c nh?ng gì b?n ?ang tr?i qua.

???ng d?y tr? giúp c?a MIND
T? ch?c MIND cung c?p nhi?u .

Samaritans
cung c?p h? tr? b?o m?t, kh?ng phán xét, 24 gi? m?i ngày, qua ?i?n tho?i ho?c email, cho b?t k? ai ?ang lo l?ng, bu?n b? ho?c có ? ngh? t? sát.
S? ?iê?n thoa?i: 116 123
Email: jo@samaritans.org

Tài li?u tham kh?o thêm

• Fast A. J., Preston J. D. Loving someone with bipolar disorder: understanding and helping your partner. New Harbinger Publications; 2012.
• Geddes, J. (2003) Bipolar disorder. Evidence Based Mental Health, 6 (4): 101-2.
• Goodwin, G.M. (2009) Evidence-based guidelines for treating Bipolar disorder: revised third edition - recommendations from The British Association for Psychopharmacology. Journal of Psychopharmacology, 30(6); 495-553.
• Kay Redfield Jamison. An unquiet mind. Alfred A. Knopf; 1995.

NICE information for the public (Tài li?u th?ng tin dành cho c?ng chúng do Vi?n Y t? và Ch?m sóc s?c kho? Qu?c gia Anh (NICE) ban hành)

• Morriss, R. (2004). The early warning symptom intervention for patients with bipolar affective disorder. Advances in Psychiatric Treatment, 10: 18 - 26.
• Persaud R., 黄色仓库. The Mind: A User's Guide. Bantam; 2007.

Th?ng tin b?n quy?n

S?n xu?t b?i: Ban Biên t?p Truy?n th?ng C?ng ??ng c?a 黄色仓库 (RCPsych)

Biên t??p viên lo?t bài: Ti?n si? Phil Timms

Qu?n l? lo?t bài: Thomas Kennedy

? Tháng 8 n?m 2020, ??i h?c T?m th?n h?c Hoàng gia (黄色仓库)

T? th?ng tin này kh?ng ???c sao chép toàn b? ho?c m?t ph?n n?u kh?ng có s? cho phép c?a ??i h?c T?m th?n h?c Hoàng gia (黄色仓库).